Bakunin Michaił Aleksandrowicz

Alfred Angiolini
Międzynarodówka we Włoszech 1865-1874

Nurty we włoskim ruchu socjalistycznym

Nowożytny ruch socjalistyczny włoski usadowił się głównie we Włoszech północnych; w południowych jest słaby i pozbawiony określonych tendencji o podkładzie naukowym. Nie tak było z Międzynarodówką, która rozszerzyła się we Włoszech południowych, zaś w północnych nie odegrała nigdy poważniejszej roli. Przyczynił się do tego (prócz osobistych wpływów) głównie fakt, że Międzynarodówka przybrała charakter wyraźnie rewolucyjny i insurekcyjny, który mógł łatwo pociągnąć za sobą zapalnych południowców, natomiast nie odpowiadał usposobieniu Piemontezyków i Lombardczyków. Istotnie, aczkolwiek już w roku 1867 istniały sekcje Międzynarodówki w Genui i Mediolanie, lecz miały one mało członków i nie posiadały żadnego prawie wpływu. Poważniejsze znaczenie przypisać należy pismu "Plebe" ("Gmin"), założonemu w roku 1868 przez Henryka Bignamiego w mieście Lodi.

Pismo to istniało do roku 1883. Było osiemdziesiąt razy konfiskowane i miało dwadzieścia procesów. Parę razy zmieniało format i nawet siedzibę, gdyż było wydawane na przemian w Lodi i w Mediolanie. Było tygodnikiem, dwutygodnikiem, miesięcznikiem, a w latach 1875-1876 dziennikiem. Przedstawiało kierunek socjalistyczny różny od kierunku Międzynarodówki i poglądów Bakunina. Henryk Bignami był z początku mazzinistą, później zwolennikiem Malona, toteż pismo jego "Plebe" pozostawało w opozycji do Międzynarodówki. (...)

Aby rozumieć kierunek, jakiemu hołdowało to pismo, zwłaszcza w pierwszym okresie swego istnienia, przed rokiem 1871należy przytoczyć następująca zdanie, które znajdujemy w pierwszym numerze:

"Jesteśmy socjalistami, lecz nasz, socjalizm chce zrównywać raczej wznosząc aniżeli obalając. W dewizie - jeden za wszystkich, wszyscy za jednego - zawiera się dla mas rozwiązanie kwestii społecznej".

Co się tyczy Malona, to był on stałym współpracownikiem "Plebe", które spomiędzy różnych prądów nurtująych w łonie Międzynarodówki popierało zawsze bardziej umiarkowane, bardziej legalne, bardziej parlamentarne (...)

We Włoszech więc socjalizm był szerzony w latach 1865- 1870 przez zwolenników Bakunina z jednej, zwolenników Malona z drugiej strony. Za granicą tymczasem nadciągały ważne darzenia dziejowe. W roku 1870 wybuchła straszliwa wojna między Niemcami a Francją. Garibaldi z oddziałem ochotników włoskich pośpieszył na pomoc Francuzom. Ci włoscy ochotnicy, po większej części republikanie i mazziniści, mieli okazję rzyjrzenia się z bliska zdumiewającym postępom, jakie poczyniła Międzynarodówka we Francji. Opowiadania o tym powracających czyniły wielkie wrażenie. We Francji tymczasem po upadku monarchii Napoleona III nastąpiły sławne dni Komuny Paryskiej. Tryumf jej, a później upadek wywarły wielkie wrażenie, zwłaszcza na republikanach włoskich, którym ukazały ważność kwestii społecznej.

We Włoszech z powodu tryumfu Komuny były wydawane, odezwy i uchwalane adresy. Później znów pisało się dużo o Komunie z powodu jej klęski. We Florencji z powodu uchwalenia adresu do Komuny rozwiązano stowarzyszenie zwane międzynarodowym. Na miejsce jego natychmiast zostało założone inne, pod nazwą "Unii Demokratyczno-Społecznej". W unii tej idee Międzynarodówki czyniły znaczne podboje, podobnie jak i w "Towarzystwie Wolnomyślicieli".

Prócz Florencji Międzynarodówka usadowiła się silnie w Livorno i w Romanii, i w paru mnych prowincjach i miastach. Kierunek Międzynarodówki był wtedy na wskroś rewolucyjny. Powszechnie uważano tu Międzynarodówkę za wyobrazicielkę zasad Komuny Paryskiej.

W tym czasie staje się coraz widoczniejszy rozdźwięk dzy stronnikami Mazziniego a zwolennikami Międzynarodówki.

Aż do tej chwili Międzynarodówka cieszyła się poparciem Mazziniego i jego przyjaciół. Lecz coraz wyraźniej przewrotowy charakter Międzynarodówki, która dążyła do zniesienia własności prywatnej i rodziny oraz zwalczała uczucia religijne, nie dawał się pogodzić z formułą Mazziniego "Bóg i lud". Wśród zwolenników Mazziniego było wielu takich, którzy szli za Mazzinim, dopóki ten wyobrażał najbardziej rewolucyjną tendencję. Ci porzucali obecnie szeregi "mazzinistów" i przechodzili do Międzynarodówki. Zwłaszcza w Romanii, gdzie lud odznacza się charakterem bardzo zapalnymi i gdzie nie wygasł jeszcze obyczaj "krwawej zemsty", zarówno w życiu prywatnym, jak w polityce, walkaj między "mazzinistami" a "międzynarodowcami" przybrała niezwykle zacięty, ostry charakter, zwłaszcza w roku 1871. Mazziniści, którzy w wielu miejscach doszli do władzy, stali się istną kliką rządzących. W ich rękach znajdowały się zarządy miejscowe, fabryki i banki. Zwolennicy Międzynarodówki bywali za sam tylko fakt należenia do stowarzyszenia prześladowani i pozbawieni pracy. Niezgoda między dwiema partiami pogłębiła się jeszcze, gdy główni przywódcy obu stron - obaj obdarzeni wysokimi talentami charakteru i umysłu, obaj ubóstwiani przez swych zwolenników - wdali się w polemikę ze sobą.

Mazzini spostrzegał, że stowarzyszenia robotnicze, zakładane brzez socjalistów, wzrastały w liczbę i w siłę, że stowarzyszenia robotnicze, zakładane przez niego samego poczynając od roku 1848, były zagrożone przez nową propagandę i łatwo mogły stać się zdobyczą bakunistów z Międzynarodówki, i rozpoczął w piśmie swym "Roma del Popolo" ("Rzym Ludowy") kampanię przeciw Międzynarodówce. List otwary, który Mazzini ogłosił w lipcu 1871 roku, może posłużyć za przykład, jak jaskrawy był kontrast między poglądami Mazziniego a poglądami słynnego anarchisty rosyjskiego.

Przypomniawszy miłość swą i przywiązanie do ludu, który mu odpłacał podobnym uczuciem, Mazzini przechodzi do Międzynarodówki i mówi o niej w następujących słowach:

"Stowarzyszenie to utworzone zostało przed laty w Londynie. Od początku nie chciałem wziąć w nim udziału. Kierowane jest przez radę, której duszą jest Karol Marks, Niemiec, człowiek obdarzony bystrym rozumem, lecz (podobnie jak Proudhon) raczej rozkładowym niż twórczym. Z charakteru jest despotą, zazdrosnym o wpływ innych, bez ugruntowanych wierzeń religijnych i filozoficznych. Obawiam się, że ma w sercu więcej gniewu, słusznego bodaj, aniżeli miłości. Rada złożona z ludzi różnych narodowości, wśród których różne jest położenie ludu, nie może mieć jednolitego poglądu pozytywnego na istniejące i możliwe środki zaradcze, lecz siłą konieczności chylić się musi ku samej tylko negacji. Jedyny rozsądny środek, za pomocą którego można by zorganizować klasy rzemieślnicze Europy, byłby następujący: stowarzyszenia narodowe, zupełnie samodzielne w swych sprawach wewnętrznych, mogłyby posyłać delegatów do jakiegoś wspólnego centrum dla omówienia spraw dotyczących harmonii ruchu wiodącego do wspólnego celu grupa ludzi, która chce rządzić wielką masą ludzi różniących się pomiędzy sobą narodowością, poglądami, położeniem politycznym, interesami ekonomicznymi i środkami walki, skończyć musi albo na bezczynności, albo na tyrańskiej władzy. Dlatego też uchyliłem się od udziału w tym stowarzyszeniu samo uchyliła sią włoska sekcja robotnicza w Londynie, należąca do Związku Republikańskiego... Zasady głoszone przez przywódców i wpływowych członków Międzynarodówki są następujące:

1) Negacja Boga - a więc jedynej pewnej, wiecznej, niewzruszonej podstawy naszych praw i waszych obowiązków, i cudzych obowiązków względem waszej klasy, jedynej gwarancji, że jesteście powołani do zwycięstwa i że zwyciężycie. Jeżeli zaprzeczymy istnieniu rozumnej praprzyczyny wszechrzeczy, to cóż pozostanie z najwyższych praw moralnych, obowiązujących wszystkich ludzi. Postęp i moralność są w takim razie faktami przejściowymi, których źródłem są jedynie popędy poszczególnych ludzi, interesy i siła. Trzy mogą być początki życia: Bóg, wypadek lub ślepa siła. Jeżeli odrzucicie pierwszy i przyjmiecie jeden z pozostałych, to w czyim imieniu żądać będziecie pnawa do oświaty? W czyim imieniu będziecie osądzali człowieka, który postępuje źle, pod wpływem pobudek egoizmu? W czyim imieniu będziecie protestowali przeciw waszym niesprawiedliwym panom? W czyim imieniu będziecie ich zwalczali?... Pamiętajcie, że jeżeli wszystko sprowadzimy do kwestii siły, powodzenie sprawy waszej jest bardzo wątpliwe. Obrońcy dzisiejszego porządku rozporządzają organizacją, utrwaloną przez stulecia, posiadają środki, jakich nigdy mieć nie będzie międzynarodowe stowarzyszenie, prześladowane i zmuszone do działania w podziemiach... I gdyby nawet sił wam starczyło, czy nie splamiłyby waszego zwycięstwa straszne i długotrwałe walki domowe i przelewanie krwi bratniej?

2) Negacja ojczyzny, tego punktu oporu przy dźwigni, którą podnieść chcecie ludzkość i siebie samych. Jest to tak, jak gdyby was powołano do pracy i jednocześnie odmówiono wam dokonania podziału pracy lub nawet zamknięto przed wami bramy fabryki. Ojczyzna dana wam jest od Boga, abyście w łączności z 25 milionami braci związanych z wami imieniem, językiem, wiarą, wspólnymi dążeniami, sławną przeszłością, mogiłami sławnych, przodków, czcią męczenników narodowych znaleźli podporę i pomoc ku łatwiejszemu uskutecznieniu waszych zadań, ku wykonaniu tej części ogólnoludzkiej pracy, która przypada na kraj nasz ze względu na jego charakter i położenie geograficzne. Kto by zniósł ojczyznę, zniweczyłby całą masę sił nagromadzonych dzięki skupieniu i łączności tych milionów, zamknąłby wam drogę do postępu. Międzynarodówka przeciwstawia narodowość i gminę, i gminę niezależną, która ma się sama rządzić. Wyszliście z gminy - mówią- i w gminie zaczęło się życie wasze. To prawda, ale czyż powrócicie do chłopięcych lat, skoro z chłopców staliście się mężami?... Jeżeli stanowienie praw powierzycie dziewięciu tysiącom gmin, w których przeważają na przemian postępowcy i wstecznicy, centraliści i federaliści, ludzie wierzący w Boga i nieśmiertelną duszę i materialiści lub wreszcie klerykali, to nim ćwierć wieku minie, wskrzeszone zostaną wszystkie egoizmy miejscowe, aż zniknie sama nazwa ojczyzny i rozpoczną się na nowo wojny domowe średniowiecza. Zniknie droga szeroka dla postępu umysłowego, politycznego i ekonomicznego. Życie Włoch stanie się wegetacją. Pojęcia Międzynarodówki nieuniknienie wiodą do anarchii i bezwładu.

3) Zniesienie własności prywatnej - a więc bodźca do wytwarzania, poza koniecznością utrzymywania się przy życiu. Własność, gdy jest następstwem pracy, wyobraża działalność ciała, podobnie jak myśl wyobraża działalność duszy. Jest znakiem widomym działalności naszej, przetwarzającej świat podobnie jak idee nasze, nasze prawa, wolność naszego sumienia wyobrażają nasz udział w przetwarzaniu świata moralnego. Kto pracuje wytwarza, posiada prawo do owoców swej pracy; na tym właśnie polega prawo własności. I jeżeli mniejsza lub większa energia i pracowitość powoduje nierówność, to ta nierówność materialna jest rękojmią równości moralej, jest następstwem zasady, że każdy powinien być wynagradzany według swych zasług. Należy zaprowadzić ustrój, przy którym własność nie mogłaby się stać monopolem i nie mogłaby być przekazywana dziedzicznie ludziom nie pracującym, w którym prawa ograniczałyby nagromadzenie jej w niewielu rękach i sprzyjały jej słusznemu podziałowi. Lecz zniesienie własności prywatnej i zastąpienie kolektywizmem zniweczyłoby wszelką pobudkę do pracy... zniweczyłoby wolność pracy, oddałoby całą pełnię władzy i zarząd nad wszelkim dobrem w ręce niewielu przedstawicieli państwa i gminy, ludzi, którzy jak wszyscy inni są dostępni słabości, egoizmowi, stronniczości. Zostałby na wszystkich obywateli rozciągnięty system najmu - który w przeciwnym razie zostanie stopniowo zastąpiony przez system spłółdzielczy - i nie ustałoby żadne z waszych cierpień, na które się uskarżacie się obecnie. Kolektywizm to stadium pierwotne życia ekonomicznego, to okres, w którym ludzkość nie wykluła się jeszoze ze skorupy patriarchalno-podzinmego ustroju. Dziś istnieje tylko w gminach rosyjskich, gdzie chłopi, niedawno uwolnieni z poddaństwa, pospiesznie starają się zdobyć sobie własność osobistą. Kończę na tym. Sądzę, że ten rzut oka wystarcza dla oceny, czy Międzynarodówka może stać się dla was zbawieniem. Nie! Dla takich celów wy nie zboczycie z drogi, po której dotąd stąpacie i po której i ja do ostatka dni moich będę szedł z wami. Jeśli wśród miast naszych jest jedno - nie wymieniam go, lecz jest znane - w którym Mięidzynarodówfaa znalazła sobie zwolenników, to przecież w tym właśnie warstwa robotnicza jest najbardziej zacofana, najbardziej głucha na wszelkie wołanie postępu..."

Mazzini nie po raz pierwszy występował przeciwko teoriom komunistycznymi. Uczynił to już w roku 1848, wywołując świetną odpowiedź słynnej powieściopisarki francuskiej, znanej pod pseudonimem George Sand, która wystąpiła z zapałem w obronie socjalistów francuskich.

Powyższy akt oskarżenia ogłoszony w czasie, kiedy Międzynarodówka w całych Włoszech zjednywała sobie członków i zwolenników, spadł jak piorun z jasnego nieba. Przy tym Mazzini wystąpił natychmiast z dalszymi artykułami, aby osiągnąć tym większe powodzenie na kongresie robotników-mazzinistów, który miał się zebrać w Rzymie w listopadzie 1871 roku. Wśród socjalistów nastąpiło poruszenie. Bakunin wystąpił ze słynną "Odpowiedzią członka Międzynarodówki Mazziniemu". Później jeszcze uzupełnił ją drugą broszurą pt. "Teologia polityczna Mazziniego a Międzynarodówka".

Odpowiedź Bakunina stanowi istne arcydzieło jako utwór polemiczny. Nie mogąc przytoczyć jej w całości, cytujemy najważniejsze i najbardziej charakterystyczne urywki.

Bakunin, oddawszy hołd zasługom Mazzmiego wobec robotników i dobrej wierze, jaka go zawsze ożywia, pisze dalej:

"Mazzini twierdzi, że jesteśmy ateistami i materialistami. Nic na to odpowiedzieć nie możemy, gdyż istotnie jesteśmy nimi i - jeżeli jest dozwolona duma nam, nieszczęsnym jednostkom ludzkim, które jako fale zjawiają się po to jedynie, by znów się rozpłynąć w oceanie życia zbiorowego - jesteśmy dumni z tego, gdyż ateizm i materializm są prawdą i ponieważ szukamy właśnie prawdy i tylko prawdy, nie dbając o konsekwencje praktyczne. Pod słowem materia pojmujemy całość istniejących realnie, znanych i nieznanych przedmiotów, od najprostszych ciał nieorganicznych aż do funkcji mózgowych umysłu ludzkiego: a więc i najpiękniejsze uczucia, i wielkie myśli, i czyny wspaniałomyślne, i akty bohaterstwa; prawa i obowiązki, i nawet błędy transcedentalne Mazziniego; zjawiska świata organicznego i działania chemiczne... Gdzież to wczoraj zaledwie w oczach naszych znaleźli się materialiści i ateusze? W Komunie! A idealiści, wierzący w Boga? W Zgromadzeniu Wersalskim! Czegóż chciała Komuna? Wyzwolenia pracy. Zaś Zgromadzenie Wersalskie pragnęło upokorzenia pracy, ugięcia jej pod podwójnym jarzmem, świeckim i duchownym... Mazzini przeklinał socjalizm, przybierając ton księdza lub Mesjasza; musiał przeklinać go, bo socjalizm... wprowadza kult człowieka zamiast kultu bóstwa, bo jest on ogłoszeniem wielkiej zasady, istniejącej w świadomości ludu... Zasada ta głosi: podobnie jak w świecie materialnym - w ściślejszym znaczeniu tego wyrazu, materia nieorganiczna (fizyczna, chemiczna, mechaniczna) jest podłożem materii organicznej (roślinnej, zwierzęcej, mózgowej, inteligentnej), podobnie w świecie społecznym, który jest jedynie najwyższą fazą rozwoju świata materialnego, rozwój ekonomiczny był i jest podłożem wszelkich zjawisk religijnych, filozoficznych, politycznych i społecznych. Zasada ta gruntownie obala wszelkie teorie, naukowe i moralne, wszelkie idee religijne, metafizyczne, polityczne i prawne, których zespół jest przedmiotem wiary wszystkich idealistów; w przyszłości i w teraźniejszości. Jest to rewolucja stokroć straszliwsza od tej, która poczynając od Odrodzenia, a zwłaszcza od siedemnastego wieku, obaliła doktryny scholastyków, tych obrońców Kościoła, monarchii absolutnej i arystokracji feudalnej, aby zastąpić owe doktryny równie dogmatycznym czystym racjonalizmem, tak dogodnym dla utrwalenia władzy burżuazji, ostatniej klasy uprzywilejowanej. Jeżeli obalenie barbarzyństwa scholastycznego wywołało w owych czasach niemały zamęt, to pojąć można, jakie zamieszanie może spowodować za dni naszych upadek doktrynerskiego idealizmu, ostatniej ucieczki wszystkich ciemiężycieli współczesnego społeczeństwa.

Ci, którzy ciągną zyski z wierzeń idealistycznych, czują się zagrożeni, zaś bezinteresowni i fanatyczni zwolennicy umierającego idealizmu, jak np. Mazzini, oglądać muszą upadek wszystkich złudzeń stanowiących ich religię. Nic dziwnego, że Mazzini musiał wyklinać Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotnicze za jego pogląd podstawowy... Wyklinając je szedł za głosem swego sumienia, swej duszy proroka, i księdza. Lecz choć uznajemy bezsporną szczerość Mazziniego, niemniej jednak musimy oświadczyć, że Mazzini biorąc udział w napaściach wszystkich wsteczników Europy na naszych nieszczęsnych braci, wyklinając słuszne żądania robotników i ich międzynarodową organizację, odstąpił tym samym od rewolucji i stał się członkiem międzynarodowego stowarzyszenia reakcji".

Gdzie indziej Bakunin pisze:

"Mazzini twierdzi, że Międzynarodówka jest negacją ojczyzny i narodowości. Odpowiadamy, że nie, lecz że jest natomiast negacją patriotycznego państwa narodowego, a to dlatego, że owo patriotyczne państwo oznacza jedynie, że lud owego kraju będzie wyzyskiwany wyłącznie przez klasę uprzywilejowaną tego kraju. Zamożność, wolność i kultura tej klasy będą oparte na nędzy, niewoli i przymusowym barbarzyństwie ludu. Mazzini chciałby, aby wszyscy członkowie 25-milionowego narodu włoskiego byli braćmi, mieli tę samą wiarę i te same dążenia. Nie od rzeczy będzie dowieść, że jest to bezczelne i głupie kłamstwo. We Włoszech jest co najmniej pięć "narodów":

1. Klerykali, poczynając od papieża, a kończąc na ostatnim świętoszku;

2. Klika rządząca, wielka burżuazja i arystokracja;

3. Średnie i drobne mieszczaństwo;

4. Robotnicy fabryczni;

5. Chłopi.

Otóż zapytuję, w jaki sposób "narody" te (do których mógłbym jeszcze dołączyć inne, jak dwór, kastę biurokratyczną i kastę wojskową) mogą mieć tę samą wiarę i dążenia?"

Mówiąc dalej o państwie, Bakunin wyraża się w ten sposób:

"Państwo nie jest ojczyzną, lecz jest metafizyczną abstrakcją, fikcją mistyczną, a zarazem polityczną i prawną ojczyzny. Masy ludowe każdego kraju kochają swą ojczyznę. Jest to miłość naturalna, istotna. Patriotyzm ludowy nie jest ideą, lecz faktem. Patriotyzm polityczny jest nie słusznym wyrazem, lecz wynaturzeniem tego faktu za pomocą kłamliwej abstrakcji i zawsze nia korzyść mniejszości wyzyskiwaczy. Ojczyzna i narodowość, podobnie jak indywidualność, są faktami naturalnymi i społecznymi, fizjologicznymi i historycznymi, lecz nie są zasadami. Zasadą ludzką jest tylko to, co jest powszechne, wspólne wszystkim ludziom; narodowość zaś dzieli nas i dla tego zasadą nie jest. Lecz jest zasadą, że każdy powinien uznawać fakty naturalne, realne, społeczne. Otóż narodowość, podobnie jak jednostka, jest takim faktem, więc powinniśmy ją uznawać. Gwałcenie jej jest zbrodnią. Mówiąc stylem Mazziriiego, narodowość staje się świętą zasadą, ilekroć jest zagrożona lub pogwałcona. I dlatego, szczerze mówiąc, jestem zawsze patriotą każdej ojczyzny uciśnionej. Ojczyzna wyobraża święte, nieprzedawnione prawo ludzi, ugrupowań ludzkich, stowarzyszeń, gmin, prowincji, narodów do życia po swojemu, ma własną modłę, czyli według obyczaju, będącego zawsze następstwem długiego rozwoju historycznego".

Agitacja Bakunina i upadek Komuny Paryskiej były epizodami, które we Włoszech zwróciły powszechną uwagę na Międzynarodówkę i jej członków. Był w tym czasie we Włoszech człowiek, który cieszył się większą sympatią i miał więcej zwolenników niż Mazzini. Człowiekiem tym był Józef Garibaldi. Otóż Garibaldi, nie miał jasnego pojęcia o dążeniach i celach Międzynarodówki, dostrzegł w niej jednak czynnik humanitarny i społeczny i wyraził jej swe uznanie. Pierwszy numer "Plebe" zawiera pozdrowienie Garibaldiego; w liście z dnia 21 października 1871, adresowanym do Petroniego, znakomity generał wyraża swą sympatię dla Międzynarodówki. Prócz tego w innym liście, pisanym do Jerzego Trivulzio 14 listopada 1871 roku, wypowiada on zdanie, że "Międzynarodówka jest słońcem przyszłości". Wreszcie zasługuje na wzmiankę list Garibaldiego do Artura Arnolda, dziennikarza londyńskiego. W liście tym Garibaldi bierze w obronę zasady Międzynarodówki. Garybaldczycy szli oczywiście za swym wodzem.

Walka między Międzynarodówką a mazzinistami zaostrzała się i była na ogół zwycięską dla Międzynarodówki, która zdobywała wciąż nowych członków. Podobno w roku 1871 Międzynarodówka liczyła we Włoszech dziesięć tysięcy członków. Ażeby zdać sobie należycie sprawę z tego nagłego i szybkiego wzrostu, należy pamiętać, że Międzynarodówka, jak słusznie zauważył Andrzej Costa, nigdy nie była we Włoszech rozumiana i przyjęta jako stowarzyszenie czysto robotnicze, mające na celu wyzwolenie proletariatu. Była raczej zrozumiana jako stowarzyszenie ogólnoludzkie, mające na celu wyzwolenie człowieka w ogóle, nie zaś danej klasy. Międzynarodówka odsłoniła istnienie sił, które w dotychczasowych rewolucjach odgrywały zaledwie rolę narzędzi. Zwracała się w szczególności do robotników, do - tak licznych we Włoszech - proletariuszy w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, ponieważ te klasy społeczne, żyjąc w najgorszych warunkach, bardziej od innych odczuwają potrzebę wyzwolenia ludzkości. Nie zwracała się jednak wyłącznie do nich, lecz do wszystkich ludzi. (...) Byli w jej szeregach robotnicy-proletariusze, dawni "węglarze", studenci, żołnierze Garibaldiego; wszyscy oni marzyli o zmianie na lepsze i gotowi byli walczyć o zwycięstwo rewolucji społecznej, podobnie jak walczyli niedawno o niepodległość Włoch.

Z tych to żywiołów składały się stowarzyszenia robotnicze, stanowiące organizację Międzynarodówki we Włoszech. (...)

W Emilii i w Romanii przy zakładaniu stowarzyszeń Międzynarodówki odznaczył się Andrzej Costa. Życie tego niestrudzonego pracownika i bojownika stanowi żywą historię socjalizmu włoskiego.

Andrzej Costa urodził się w Imoli w roku 1854. Ojciec jego był kupcem z zawodu. Costa za młodu został socjalistą i przejął się takim entuajazmem do nowej idei, że stał się, rzec można, jednym z twórców socjalizmu włoskiego. W roku 1872, mając lat 18, był już uznanym przywódcą Międzynarodówki w swej prowincji i na równi z Cafiero, z Malatestą i paru innymi - jednym z najbardziej znanych działaczy stronnictwa socjalistycznego. Prowadził z wielkim powodzeniem propagandę socjalistyczną wśród studentów i robotników. Wybitny i porywający mówca, utalentowany pisarz, niestrudzony organizator - posiadał wszelkie dane, aby stać się jednym z pionierów nowej idei.

W Bolonii w listopadzie zostało założone pierwsze stowarzyszenie robotnicze. Już po upływie miesiąca stowarzyszenie to zaczęło wydawać tygodnik, noszący również nazwę "Stowarzyszenia Robotniczego". Redaktorem tego pisma był Peseatori, a jednym z współpracowników Andrzej Costa. Pismo to trwało około pół roku. Znajdujemy w nim program stowarzyszenia, prawie identyczny z programem Międzynarodówki, wyłożony w formie prostej i jasnej. Czytamy w nim między innymi następujące zdania:

"Nie posiadamy wykształcenia, toteż nie dbamy o naukę i mędrców. Jesteśmy wolnomyślicielami, toteż nie znamy żadnych bóstw. Nie liczymy na boską pomoc, lecz tylko na samych siebie, na własne siły. Uznajemy tylko prawdę, sprawiedliwość i moralność. Pragniemy światła i nie spiskujemy w ciemnościach. Otwarcie wypowiadamy nasze zamiary. Chcemy, aby praca nas nie zabijała, lecz dawała nam możność życia. Nie poruszamy kwestii politycznych, lecz tylko kwestię społeczną. Chcemy się wyzwolić spod podwójnego jarzma nędzy i ciemnoty. Kto jest nam szczerze życzliwy i chce być dla nas użyteczny, niechaj się łączy z nami. Kto jest ambitny, niechaj się od nas oddali, bo droga, jaką przejść musimy, jest stroma i trudna, i nie jest polem dla ambitnych zachcianek".

Za przykładem stowarzyszenia robotniczego w Bolonii potworzyły się inne w Toskanii, Emilii i Romanii. Stowarzyszenie to rozwijało się bardzo szybko i wkrótce liczyło trzy tysiące członków. Z końcem roku 1872 i to stowarzyszenie przystąpiło do wydawania pisemka, zatytułowanego "Stowarzyszenie Robotnicze". Należy zauważyć, że zarówno bolońskie, jak florenckie stowarzyszenia Międzynarodówki, aczkolwiek posiadały kierunek socjalistyczny, różniły się przynajmniej z początku - jak się o tym z ich organów przekonać można - od sekcji południowych powstałych pod mniej lub więcej bezpośrednim wpływem Bakunina. W Romanii stowarzyszenia rozwijały się, lecz jednocześnie wzrastała nienawiść ku nim mazzinistow, którzy nazywali członków Międzynarodówki zdrajcami i szpiegami. W Lugo, w Rawennie, w Iesi i w Pizie doszło do starć i do rozruchów. W Lugo został w biały dzień zabity w kawiarni położonej na rynku miejskim Franciszek Piccinini, popularny przywódca miejscowej Międzynarodówki, niegdyś mazzinista i uczestnik walk o niepodległość. Mordercy jego uszli bezkarnie. Nikt nie śmiał ich nazwać głośno, tak wielki był strach przed potęgą przemożnego stronnictwa mazzinistow. Napis na nagrobku Piceininiego ułożony został przez znakomitego poetę, Jozuego Carducciego, który był podówczas częstym gościem na zebraniach Międzynarodówki.