Drodzy Przyjaciele!

Trzy dni temu otrzymałem list Ogariowa, który błądził Bóg wie po jakich krajach i w końcu mimo wszystko dotarł do mnie. Spieszę odpowiedzieć tym bardziej, że w całej rozciągłości jestem w stosunku do Was winien. Wyjaśniać przyczyn mego milczenia nie będę, proszę Was tylko, Przyjaciele, o jedno: nie myślcie, że odsunąłem się od Was albo że ochłodła moja przyjaźń. Czemu więc nie pisałem? Zajęcia? Tak, właśnie zajęcia. Dopiero wczoraj skończyłem ogromny list, który - chociaż drukuje się - nigdy zapewne świata bożego nie ujrzy. Otóż i macie zagadkę, którą wraz z wieloma innymi postaram się wytłumaczyć Wam osobiście w Genewie, dokąd na pewno przyjadę w początkach albo w połowie czerwca. Mam nadzieję, że wszystkich Was tam zastanę. Mamy zamiar spędzić w Szwajcarii całe lato, tylko nie w samej Genewie, ale pod Genewą, gdzieś w tanim pensjonacie. W Genewie, moim zdaniem, jest za drogo, a z powodu licznego rosyjskiego emancypowanego, rozpróżniaczonego i plotkarskiego sąsiedztwa - też nie do wytrzymania. Rosyjski narzucający się komunizm obrzydł mi, przywykłem do zachodniej samodzielności. Tak więc mam nadzieję, że w lecie mieszkać będziemy niedaleko od siebie i po długim milczeniu z jednej i z drugiej strony będziemy mieli czas i całkowitą możność pomówienia ze sobą o wszystkim, a materiału do poważnej rozmowy nagromadziło się mnóstwo. Tylko, Przyjaciele, proszę Was, przestańcie przypuszczać, że ja kiedykolwiek zajmowałem się poważnie frankmasonerią. Może to być bodaj nawet pożyteczne jako maska czy jako paszport - ale szukać roboty we frankmasonerii to jedno i to samo, a nawet gorzej, co szukać pociechy w alkoholu. W Londynie nie chciałem wyprowadzać z błędu Hercena, bo nie mogłem odpowiedzieć na inne pytania. Teraz będę miał do tego prawo i o frankmasonerii nie będzie między nami mowy. Co się zaś tyczy Twojej propozycji, żebym pisał w "Kołokole", to przyjmuję ją z radością i wdzięcznością. Tylko daj mi przyjechać do Was. Zdecydowany jestem nic do tego czasu nie drukować. Po pierwsze dlatego, że przy obecnych zajęciach nie chciałbym zwracać na siebie uwagi, a po wtóre, zanim zdecyduję się na wypowiadanie swoich poglądów na obecną sytuację w Rosji i sprawę rosyjską, chciałbym, czuję po prostu konieczność pomówienia jeszcze raz i długo o wszystkim a trois z Wami. Różniąc się z Wami, jak myślę, pod wielu względami - rozumie się tylko co do dróg, a nie celów - tak wysoko cenię świadomą głębię i siłę Waszych przekonań, że nie mogę i nie chcę występować na zewnątrz z moimi poglądami, nie próbując jeszcze raz skonfrontować ich z Waszą myślą. Do tego potrzebna jest rozmowa. List i druk lepsze są dla ludzi nierzetelnych, bo co zostało napisane piórem, tego nie można wymazać nawet toporem. Ale dla nas, ludzi rzetelnych, nie próżnych, rozmowa będzie odpowiedniejsza. Tak więc odłóżmy wszystko do czerwca.

Zjednoczone Włochy rozklejają się. We wszystkich prowincjach włoskich opozycja antyrządowa rośnie coraz bardziej. Deficyt budżetowy, obawa przed nowymi podatkami, spadek kursu papierów procentowych, biurokratyczne brudy i ucisk, zastój we wszystkich sprawach i przedsiębiorstwach dotknęły głęboko całą ludność, najbardziej nawet obojętnych i apatycznych - tak że nie widać innego wyjścia prócz wojny. Tak samo bodaj dzieje się we Francji. Znowu będą się starali bałamucić lud włoski narodowymi bredniami. Obawiam się, że nawet sam Garibaldi da się po raz dziesiąty wyprowadzić w pole i stanie się w rękach wiadomej Wam osoby narzędziem oszukiwania ludów. Wszystko to jest mało pocieszające i niepiękne, ale jak się wydaje, nieuniknione. Zresztą pozostaje nam na pociechę tylko jedno: jeśli nas potłuką, będzie to szczęście dla Rosji, jeżeli zaś dostanie cięgi Napoleon - wtedy przyjdzie kolej na Francję. Nam zaś pozostanie w każdym razie rola Widzów. A zatem bywajcie.

Wasz M. Bakunin

1. Posts(criptum). Długo myślałem, o jaki szyfr pyta mnie Ogariow. Wreszcie przypomniałem sobie o Sztokholmie. Szyfr pozostaje na przechowaniu u księgarza - E. Skepparegatan nr 4, Stockholm. Napisz do niego wprost, on zrobi, co mu polecisz.

2. Posts(criptum). Powiedzcie "Panu", że otrzyma z Palermo od niejakiego M-skiego zamówienie na wszystkie prace Hercena oraz na stary i nowy "Kołokoł"; żeby zaraz wysłał wszystko za pobraniem, nawet jeżeliby nie przysłano pieniędzy, i żeby dodał dokładny rachunek; nie ma obawy o jakieś straty. Zamówienie pochodzi od mojej przyjaciółki, księżnej Oboleńskiej. Pieniądze otrzymają niezwłocznie.