Michał Bakunin
Program Towarzystwa Polskiego Socjalno-Rewolucyjnego w Zurychu

Nota redakcyjna
W środowiskach emigrantów politycznych, rzuconych przez klęskę powstania styczniowego 1863 r. na zachód Europy, znalazły swych pierwszych polskich zwolenników idee Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników, zwanego I Międzynarodówką.

20 maja 1872 r. powstało w Zurychu Towarzystwo Polskie Socjalno-Demokratyczne. Przekształcone z organizacji pomocy wzajemnej, skupiało m.in. tamtejszych robotników-emigrantów. Należała doń także grupa Rosjan.
Wkrótce po założeniu próbował je pozyskać dla swoich idei - za pośrednictwem należących do Towarzystwa trzech oddanych mu rewolucjonistów rosyjskich - Michaił Bakunin.
Pragnął powiązać Towarzystwo z Federacją Jurajską, gdzie głos decydujący mieli jego zwolennicy. Ostatecznie jednak nie doszło do wstąpienia Towarzystwa Polskiego Socjalno-Demokratycznego ani do I Międzynarodówki, ani do Federacji Jurajskiej. W początkach czerwca 1872 r. Bakunin napisał artykuł-program (bez tytułu, opatrzony uwagą: "nazwijcie jak chcecie") dla pisma "Gmina", które Towarzystwo zamierzało wznowić.

Nadesłany przez Bakunina program nie ukazał się jednak ani w "Gminie", ani w planowanym na jej miejsce piśmie "Wolność", do wydania tych pism bowiem nie doszło. Został on jednak zaakceptowany przez Towarzystwo i w zmienionej postaci ukazał się jako ulotka w dwóch nieco różniących się od siebie wersjach. Jedną wydano pod tytułem "Program Towarzystwa Polskiego Socjalno-Rewolucyjnego w Zurychu", z widniejącą na ulotce nazwą redakcji "Wolności", drugą - bez tego nadruku, z lekko zmienionym tytułem: "Program Towarzystwa Polskiego Socjalno-Demokratycznego", i nieznacznymi modyfikacjami treści. Program ten w wersji pierwszej ukazał się także po francusku w biuletynie Federacji Jurajskiej z dopiskiem: "Grupa robotników polskich, która niedawno ukonstytuowała się w Zurychu jako sekcja Międzynarodówki, nadesłała nam program tej nowej sekcji. Umieszczamy go z przyjemnością, podkreślając, że zasady w nim wysunięte są absolutnie identyczne z tymi, które głosi Federacja Jurajska".

Jednak wkrótce dramatyczne wypadki zakończyły żywot Towarzystwa. Jeden z jego członków, Adolf Stempkowski okazał się być carskim szpiegiem-prowokatorem i przyczynił się 14 sierpnia 1872 roku do aresztowania przez policję szwajcarską rosyjskiego rewolucjonisty, współpracownika Bakunina, Siergieja Nieczajewa, w celu wydania go następnie caratowi.

Po tym wydarzeniu niezbyt jeszcze okrzepłe Towarzystwo zuryskie wkrótce zakończyło swą działalność.

Tekst według "Polskie programy socjalistyczne 1878 - 1918" oprac. Feliksa Tych. Publikacja w wersji elektronicznej: Anarchistyczne Archiwa 2005.

1) Panujący obecnie porządek w Polsce, prócz obcego jarzma, przedstawia tak samo jak i wszędzie polityczny i ekonomiczny despotyzm uprzywilejowanej mniejszości nad masą roboczą i wyzyskiwanie tej ostatniej pierwszą.

2) Panowanie ludzi nad ludźmi uważamy jako tyranię; nie chcemy też sami panować i nie uznajemy żadnej władzy, jak tylko socjalną organizację ludu , przez wolny związek wolnych towarzystw robotniczych i wolnych gmin. Wszelka bowiem władza, chociażby najdemokratyczniejszymi i najbardziej republikańskimi formami upozorowaną była, jest i pozostanie zawsze korzyścią dla uprzywilejowanej mniejszości, a dla ludu uciskiem.

3) Celem uzyskania prawdziwej wolności dla ludu polskiego uważamy za niezbędny warunek obalenie panującego dziś ustroju społecznego tak pod względem politycznym i ekonomicznym, jak również kościelnym i prawniczym.

4) Tego wszystkiego dopiąć możemy tylko przez ogólne powstanie, przez rewolucję socjalną.

5) Ziemia tworzyć będzie nierozdzielną posiadłość rolniczych gmin o tyle, o ile te będą w stanie ją uprawiać.

6) Tak samo fabryki, maszyny, budynki fabryczne, narzędzia rzemieślnicze itp. będą posiadłością towarzystw robotniczych.

7) Jako przeciwnicy wszelkiej władzy państwowej nie uznajemy też żadnych praw historycznych ani politycznych. Dla nas Polska istnieje tam tylko, gdzie lud uznaje się i chce być polskim, a kończy się tam, gdzie tenże lud, nie chcąc należeć do związku polskiego, przyłączy się do związku wolnego innej narodowości.

8) Podajemy dłoń bratnią i w ścisły i solidarny wstępujemy związek z resztą naszych braci wielkiego słowiańskiego plemienia, którzy również, jak i my, zostając pod jarzmem nienawistnych nam wspólnie rządów: moskiewskim, niemieckim i tureckim, mają zupełne prawo do niezależności i rozwoju narodowego.

9) Na koniec, podajemy dłoń bratnią także innym narodom dążącym do wolności i gotowi jesteśmy wszelkimi możebnymi środkami pomagać im do dopięcia celu, jakiego sami doścignąć pragniemy.